3/11/13

Αυτοεκτίμηση


Μπορούμε να ορίσουμε την αυτοεκτίμηση ως ένα μέτρο της αξίας, της αγάπης και της αποδοχής που δίνουμε οι ίδιοι στον εαυτό μας. Η ποιότητα και ο βαθμός αυτών των στοιχείων, καθορίζουν την υψηλή ή την χαμηλή εκτίμηση προς τον εαυτό. Το συμπέρασμα στο οποίο καταλήγουμε είναι περισσότερο αποτέλεσμα ενός είδους εσωτερικής αξιολόγησης. Μοιάζει πολύ σαν μια κουβέντα που κάνουμε με συνομιλητή τον εαυτό μας, που άλλες φορές του απευθυνόμαστε με ενθαρρυντικό και υποστηρικτικό τόνο και άλλες με αυστηρό και επικριτικό.

Η αυτοεκτίμηση επηρεάζει τον τρόπο που βλέπουμε τον εαυτό μας, τα επιτεύγματά μας, τις σχέσεις μας με τους άλλους ανθρώπους αλλά και τον τρόπο που αντιμετωπίζουμε τις δυσκολίες και τις προκλήσεις της καθημερινής ζωής. Κατά αυτό τον τρόπο, είναι ένας δείκτης του πόσο ευτυχισμένοι και ευχαριστημένοι είμαστε από τον εαυτό μας και από τη ζωή μας. 

Όταν η αυτοεκτίμηση μας είναι υψηλή, νιώθουμε καλά με τον εαυτό μας αλλά και σε σχέση με τους άλλους. Γνωρίζουμε τις αδυναμίες μας, αλλά ταυτόχρονα γνωρίζουμε τα δυνατά στοιχεία της προσωπικότητας και των ικανοτήτων μας. Η σύγκρισή μας με τους άλλους, δεν μας απογοητεύει και νιώθουμε ικανοί να ανταποκριθούμε σε προκλήσεις και δυσκολίες.  Αντίθετα, όταν η αυτοεκτίμησή μας είναι χαμηλή, εστιάζουμε την προσοχή μας σε αδυναμίες και ελαττώματα και κάποιες φορές ακόμα και τα μεγενθύνουμε. Χρησιμοποιούμε ετικέτες και ταμπέλες για να χαρακτηρίσουμε τον εαυτό μας (π.χ. «Είμαι βλάκας»). Ελαχιστοποιούμε και αγνοούμε τα επιτεύγματα και τις επιτυχίες μας και θεωρούμε ότι οι άλλοι άνθρωποι τα καταφέρνουν πολύ καλύτερα από εμάς. 

Κατά διαστήματα και σε διαφορετικές περιόδους στη ζωή μας, όλοι μας νιώθουμε ότι δυσκολευόμαστε με τον τρόπο που βλέπουμε τον εαυτό μας και ως αποτέλεσμα η αξία που του δίνουμε είναι χαμηλή. Έτσι, μπορεί να νιώθουμε ανεπαρκής και ότι οι άλλοι είναι καλύτεροι από εμάς. 

Αυτό συμβαίνει ιδιαίτερα στη διάρκεια της εφηβείας. Κάτι τέτοιο ισχύει διότι ένα από τα χαρακτηριστικά της εφηβείας είναι η αναζήτηση του ποιοι είμαστε ως άνθρωποι και ποια η θέση μας στον κόσμο που μας περιβάλλει. 

Ανάλογα με τα μηνύματα που λαμβάνουμε, η εκτίμηση που αποδίδουμε στον εαυτό μας μπορεί να έχει σοβαρές διακυμάνσεις. Ειδικά στην εφηβεία, υπάρχουν αρκετοί λόγοι για τους οποίους συμβαίνει αυτό, όπως: αλλαγές στην εικόνα σώματος που δημιουργούν απορία και αναστάτωση, ασταθής εικόνα για τον εαυτό που ενώ δεν είναι πια παιδί δεν είναι και ενήλικας, η γνώμη των άλλων και κυρίως των συνομηλίκων με τους οποίους υπάρχει σύγκριση και ανάγκη για αποδοχή, νέες προκλήσεις ζωής, όπως για παράδειγμα στον τομέα των ερωτικών σχέσεων, όπου μπορεί να υπάρχει έντονη αίσθηση δυσκολίας και άγνοιας.  

Η χαμηλή αυτοεκτίμηση μπορεί να λειτουργήσει και ως φαύλος κύκλος:  όταν δεν νιώθουμε καλά για τον εαυτό μας, προσπαθούμε λιγότερο και παραιτούμαστε πιο εύκολα, με αυτό τον τρόπο μειώνουμε την πιθανότητα να τα καταφέρουμε σε τομείς που θεωρούμε σημαντικούς και αυτό έχει ως αποτέλεσμα να νιώθουμε ακόμα χειρότερα για τον εαυτό μας.  

Ακριβώς επειδή η αυτοεκτίμηση είναι μια εσωτερική διαδικασία, μπορείς να την αντιληφθείς στον εσωτερικό διάλογο που έχεις με τον εαυτό σου. Αν ο τρόπος που  μιλάς στον εαυτό σου είναι επικριτικός, απόλυτος και εστιασμένος σε όσα σε κάνουν να νιώθεις ανεπαρκής, τότε η εκτίμηση που νιώθεις για σένα δεν μπορεί παρά να επηρεαστεί ανάλογα. 

Ωστόσο, ακόμα κι αν η αποδοχή και η αξία που δίνεις στον εαυτό σου είναι χαμηλή, μην θεωρήσεις ότι είναι ένα εμπόδιο που δεν μπορεί να ξεπεραστεί. Όλοι οι άνθρωποι κατά διαστήματα νιώθουμε λιγότερο ή περισσότερο καλά για τον εαυτό μας και αυτό είναι ιδιαίτερα συνηθισμένο στην εφηβεία. 

Για να αντιμετωπίσεις καλύτερα τις διακυμάνσεις στον τρόπο που αξιολογείς τον εαυτό σου, τα παρακάτω μπορεί να σου φανούν χρήσιμα: 

Αλλάξτε τον τόνο και το ύφος του εσωτερικού διαλόγου και προσπάθησε να μιλήσεις στον εαυτό σου όπως θα  μιλούσες στον καλύτερο φίλο σου. 

Όλοι οι άνθρωποι κάνουμε λάθη και έχουμε αποτυχίες. Όπως μια φωτογραφία δεν αντιπροσωπεύει ολόκληρη τη ζωή μας, το ίδιο συμβαίνει και για τις στιγμές που δεν νιώθουμε καλά για τον εαυτό μας. Είναι ένα στιγμιότυπο της ζωής μας και όχι όλη η ζωή μας. Τα λάθη και οι αποτυχίες μας αφορούν συμπεριφορές. Πρόκειται για κάτι που κάναμε και δεν πέτυχε, ενώ το θέλαμε ή το είχαμε προβλέψει διαφορετικά. Οι συμπεριφορές μας είναι μέρος του ποιοι είμαστε και όχι τι είμαστε ή τι αξίζουμε. Όπως μια επιτυχία δεν μας κάνει απαραίτητα καλύτερους ανθρώπους, έτσι και μια αποτυχία δεν σημαίνει ότι είστε άχρηστοι ή καταδικασμένοι. 

Αξιοποίησε τις εμπειρίες σου για να μάθεις και όχι για να καταδικάσεις τον εαυτό σου. Θυμήσου το φαύλο κύκλο της χαμηλής αυτοεκτίμησης. 

Προσπάθησε να μείνεις στα δεδομένα και στα γεγονότα που θεωρείς ότι υποστηρίζουν τη χαμηλή αξία που αποδίδεις στον εαυτό σου. Μπορεί να λες στον εαυτό σου «Κανείς δεν με συμπαθεί», όταν στην πραγματικότητα αυτό συμβαίνει μόνο με ένα – δύο συμμαθητές σου. 

Απόφυγε να συγκρίνεις τον εαυτό σου με άλλους. Αν ο στόχος μας είναι να φτάσουμε τους άλλους, γρήγορα διαπιστώνουμε ότι πάντα θα υπάρχει κάποιος που φαίνεται πιο όμορφος ή πιο επιτυχημένος από εμάς, όσο κι αν προσπαθούμε. Η ηλικία που διανύεις έχει ως χαρακτηριστικό τη διαμόρφωση νέων αξιών και κριτηρίων επιλογής. Αξιολόγησε τα κριτήρια που χρησιμοποιείς όσον αφορά τον εαυτό σου. 

Διαμόρφωσε στόχους και σκέψου πως θα τους πετύχεις. Η πορεία που θα ακολουθήσεις δεν χρειάζεται να είναι η ίδια με αυτή που ακολουθούν οι άλλοι καθώς οι άνθρωποι διαφέρουμε στα πράγματα που θεωρούμε σημαντικά. Για παράδειγμα, σκέψου όπως και άλλοι έφηβοι νοιάζεσαι για την εμφάνισή σου και θέλεις να αρέσεις στους συνομηλίκους σου. Όμως ειδικά στην περίπτωση των νέων κοριτσιών, το θέμα της εμφάνισης και της εικόνας του σώματός τους μπορεί να γίνει μια έμμονη ιδέα που οδηγεί σε ακραίους τρόπους για τη βελτίωσή της. Η βελτίωση της εξωτερικής μας εμφάνισης μπορεί να γίνει με πολλούς τρόπους, όχι απαραίτητα καταστροφικούς. 

Τα διαστήματα που δεν νιώθεις καλά για τον εαυτό σου, φρόντισε να φτιάξεις μια λίστα με όσα έχεις καταφέρει και όλα τα θετικά χαρακτηριστικά σου. Όταν η διάθεσή μας δεν είναι καλή, έχουμε την τάση να τα βλέπουμε όλα μαύρα. Αυτή η λίστα μπορεί να σου υπενθυμίζει ότι δεν είναι. 

Ανέλαβε ενεργό δράση για να πετύχεις τα πράγματα που επιθυμείς αντί να χάνεις χρόνο συγκρινόμενος με άλλους. Αυτό που βλέπεις και θαυμάζεις στους άλλους, είναι αποτέλεσμα προσπάθειας, ακόμα και μικρής. Αφιέρωσε χρόνο να μάθεις και να σκεφτείς για δραστηριότητες και χόμπτυ που θα μπορούσαν να αναδείξουν τα θετικά στοιχεία της προσωπικότητας και τις ικανότητές σου. Δοκίμασε νέους τομείς δράσεις όπως τον αθλητισμό, την τέχνη ή την κοινωνική προσφορά. 

Εφηβεία


Από αναπτυξιακή σκοπιά, εφηβεία είναι η φάση του κύκλου ζωής στην οποία συντελείται η μετάβαση από την παιδική ηλικία στην ενηλικίωση. Η φάση αυτή κορυφώνεται μέσω ορμονικών μεταβολών (ήβη), οι οποίες προκαλούν ταχύτατες αλλαγές σε σωματικό επίπεδο, απέναντι στις οποίες ο έφηβος πρέπει να εξοικειωθεί και να προσαρμοστεί ψυχολογικά. Συνοπτικά, πρόκειται για ένα μεταβατικό στάδιο της ανάπτυξης που ξεκινά περίπου στην ηλικία των 11 ετών και ολοκληρώνεται τυπικά με την ενηλικίωση δηλαδή στα 18 έτη. Στη διάρκεια αυτού του σταδίου πραγματοποιείται ένα σύνολο αλλαγών σε σωματικό αλλά και σε ψυχολογικό επίπεδο.

Τα χρονικά όρια δεν είναι απόλυτα καθώς φαίνεται ότι πολλές από τις αλλαγές της ήβης είναι δυνατόν να ξεκινήσουν νωρίτερα, ειδικά στην περίπτωση των κοριτσιών (πρώιμη ήβη). Ταυτόχρονα, πολλές από τις αναγκαίες προσαρμογές σε ψυχολογικό επίπεδο συνεχίζονται και μετά την τυπική ενηλικίωση, δηλαδή τα 18 έτη (στάδιο της μετεφηβείας ή της αναδυόμενης ενηλικίωσης).

Λόγω των ορμονικών αλλαγών της ήβης, σε σωματικό επίπεδο οι αλλαγές που συντελούνται είναι πολλές, σημαντικές και ορατές. Κατ’ αρχήν συμβαίνουν σημαντικές αλλαγές στο μυοσκελετικό σύστημα (ύψος, βάρος). Άλλες σημαντικές αλλαγές που επηρεάζουν άμεσα την εξωτερική εμφάνιση αφορούν τα χαρακτηριστικά του φύλου (αύξηση μεγέθους γεννητικών οργάνων στα αγόρια, αύξηση μεγέθους του στήθους στα κορίτσια, εμφάνιση τριχοφυΐας). Ειδικά για τα κορίτσια η έναρξη της έμμηνου ρύσεως είναι ένα σημαντικό γεγονός όσον αφορά τις αλλαγές σε σωματικό επίπεδο. Όλα αυτά οδηγούν σε μια ταχύτατη ωρίμανση σε βιολογικό επίπεδο που συνδέεται και με την εμφάνιση της σεξουαλικής επιθυμίας.

Τα βιολογικά αυτά φαινόμενα με τη σειρά τους πυροδοτούν ένα σύνολο μεταβολών και αναγκαίων προσαρμογών σε ψυχολογικό επίπεδο. Ο έφηβος καλείται να εξοικειωθεί με το σώμα του και τις αλλαγές που συμβαίνουν σε αυτό, ώστε να ξεκαθαρίσει η αίσθηση του φύλου του και έτσι να τεθούν οι βάσεις για τη σύναψη φιλικών και σεξουαλικών σχέσεων. Το ενδιαφέρον του αρχίζει όλο και περισσότερο να στρέφεται στις ομάδες των ομηλίκων, η επιρροή των οποίων γίνεται όλο και πιο σημαντική. Ο έφηβος επιδιώκει τη σύναψη στενών φιλικών σχέσεων κατά κανόνα με άλλους εφήβους που μοιράζονται παρόμοια ενδιαφέρονται και ανησυχίες.

Το ενδιαφέρον αυτό είναι απαραίτητο προκειμένου να τεθούν οι βάσεις για μία ακόμα σημαντική αλλαγή σε ψυχολογικό επίπεδο: αυτή της ανεξαρτητοποίησης από την οικογένεια, η οποία με τη σειρά της είναι σημαντική για τη διαμόρφωση της προσωπικής ταυτότητας.

Σε επίπεδο νοητικών λειτουργιών, αναπτύσσεται όλο και περισσότερο η ικανότητα για αφαιρετικούς συλλογισμούς. Έτσι, ο έφηβος διατυπώνει τις δικές του απόψεις, ιδέες και στάσεις σε μια προσπάθεια διαμόρφωσης της προσωπικής κοσμοθεωρίας του. Σε συνδυασμό με την ανάγκη ανεξαρτητοποίησης από το οικογενειακό πλαίσιο, ασπάζεται νέες και ανατρεπτικές απόψεις, οι οποίες του επιτρέπουν να διαφοροποιηθεί μέσω της αμφισβήτησης συστημάτων και θεσμών.

Όλες οι παραπάνω αλλαγές και διαδικασίες δεν ακολουθούν απαραίτητα μια γραμμική πορεία. Αντίθετα, πολλές φορές ο έφηβος διακατέχεται από αμφιθυμικά συναισθήματα, επιθυμεί αλλά και φοβάται την ανεξαρτητοποίησή του, άλλες φορές νιώθει σίγουρος και άλλες φορές αμφισβητεί τον εαυτό του. Οι εναλλαγές αυτές είναι ενδεικτικές της μεταβατικής φύσης της εφηβείας. Επιπλέον, δεδομένου ότι η βιολογική ωρίμανση δεν συμβαδίζει απαραίτητα με την ωρίμανση σε συναισθηματικό και ψυχολογικό επίπεδο, στη διάρκεια της εφηβείας τίθενται οι βάσεις για να ολοκληρωθούν επιτυχώς στην επόμενη αναπτυξιακή φάση (μετεφηβεία) η διαμόρφωση ταυτότητας και η ανεξαρτητοποίηση.